Mapaghihiwalay ang Pinagsama ng Diyos

Nasunog na hapunan. Para sa paaralan ni Rabi Hillel, sapat na iyon: sa lalaking sinira ng asawa ang pagkain niya, “kinasumpungan niya ng isang kahiyahiyang bagay” ang babae sa diwa ng Deuteronomio, at maaari na niya itong sulatan ng kasulatan ng paghihiwalay. Iginiit naman ng paaralan ni Shammai na ang kahiya-hiya ay nangangahulugang kahalayan, at wala nang mas mababa pa roon. Nagdagdag si Rabi Akiva ng ikatlong opsiyon nang maglaon: sapat nang makakita ka ng mas maganda. Nakasulat ang lahat ng ito sa Mishnah, sa tratadong Gittin, at hindi ito karikatura. Tala ito ng isang seryosong debateng legal.

Sa gitna ng debateng iyon, lumapit kay Jesus ang mga Fariseo na may tanong na parang pagsubok, dahil pagsubok nga ito: “Naaayon baga sa kautusan na ihiwalay ng isang lalake ang kaniyang asawa sa bawa’t kadahilanan?” Bawat kadahilanan. Sa madaling salita: Hillel o Shammai? Saang kampo ka?

Isang sermon noong Nobyembre 2015

Noong Nobyembre 2015, isang mangangaral na Protestante, na nagsusulat sa blog na Bible a Historie sa pangalang franciscus lamang at, ayon sa pagpapakilala niya sa sarili, mula sa Prague, ang nangaral tungkol sa tekstong ito at inilathala roon ang sermon, kung saan mababasa pa ito hanggang ngayon. Dalawang linggo bago nito, natapos sa Roma ang Sinodo ng mga Obispo tungkol sa pamilya, pagkatapos ng tatlong linggong pagtatalo, bukod sa iba pa, kung maaari bang makinabang ang mga Katolikong diborsiyado at muling nag-asawa. Noong Setyembre, inanunsiyo ni Papa Francisco ang mas simpleng proseso ng pagdedeklarang walang bisa ang isang kasal, ibig sabihin, ng pagpapasiyang hindi ito kailanman nabuo, na magkakabisa sa Disyembre; at sa loob ng kalahating taon ay ilalathala niya ang Amoris laetitia, isang eksortasyong pinagtalunan ng simbahan nang ilang taon dahil sa isa sa mga talababa nito. Ganoon ang taglagas na iyon: ang pinakamaingay na alitan ng mga Kristiyano tungkol sa mga diborsiyado na natatandaan ko.

Sa gitna ng lahat ng iyon, may sinabi ang mangangaral na mahirap marinig sa ingay. Na huwad ang tanong ng mga Fariseo. Hindi sila lumapit para itanong kung ano ang gusto ng Diyos; lumapit sila para ipakumpirma ang alam na nila. At ibinalik ni Jesus sa kanila ang tanong: “Ano ang iniutos sa inyo ni Moises?” Sila: ipinahintulot ni Moises na ilagda ang kasulatan. Siya: dahil sa katigasan ng inyong puso. Hindi utos ang kasulatan ni Moises; pahintulot lang ito. Mas matalas pa ang pagkakasabi ng mangangaral: payo kung paano pumili, mula sa puro masasamang solusyon, ng pinakakaunti ang sama. Kung paano bawasan ang pinsalang darating paano man, hindi dahil may depekto ang sangnilikha, kundi dahil tayo ang may depekto.

At pagkatapos, ang pangungusap na dahilan kung bakit ko ito isinusulat. Hindi sinasabi ni Jesus na ang pinagsama ng Diyos ay hindi mapaghihiwalay ng tao. Ang sinabi niya: “Ang pinapagsama nga ng Dios, ay huwag papaghiwalayin ng tao.” Hindi iyon pahayag na hindi ito magagawa. Utos iyon, at may saysay lamang ang utos kung saan magagawa ang bagay. “Huwag mong gawin, tao,” sabi ng mangangaral sa sarili niyang mga salita. “Huwag mong gawin alang-alang sa sarili mo. Hindi dahil sa batas ng Diyos. Hindi dahil sa akin. Alang-alang sa sarili mo, huwag.”

Maaaring kalasin ang isang kasal, malakas na sinabi ng mangangaral noong 2015. Walang nagsabi nito sa Roma nang taglagas na iyon, kahit pabulong: pinagtatalunan ng sinodo kung ano ang gagawin sa mga taong nasira ang kasal, hindi kung maaari bang makalas ang bigkis.

Protestanteng pangungusap ito, at hinahayaan ko ang talim nito. Sa isang Katoliko, tuwirang pagtanggi ito sa ipinahahayag niya: ang balidong kasal ng mga binyagan, kapag naisakatuparan na, ay hindi kayang kalasin ng anumang kapangyarihan ng tao. May ikatlong daan ang Simbahang Ortodokso: hindi kayang kalasin ang kasal, ngunit maaari itong mamatay; kinikilala ito ng simbahan dahil sa awa, at pinahihintulutan ang ikalawang kasal na may mga panalangin ng pagsisisi sa halip na pagpuputong ng korona. Nasa unang panig ang mangangaral. Ang kinukuha ko lang sa kanya ay ang totoo sa lahat ng tatlo: utos, hindi pahayag ng katotohanan.

Malinaw ang kalooban ng Diyos, patuloy niya, at katapatan ang pangalan nito. Mapapatawad ang kabiguan ng tao. Ang diborsiyo ay bunga ng kasalanang maaaring patawarin, “ngunit nananatili itong mas maliit na kasamaan, isang kabiguan, isang babala at isang pasaning dala-dala natin ang kahihinatnan, sa isang antas, habambuhay.” At kung kailan tayo maaaring magdiborsiyo, walang magsasabi sa atin. Usapin ito ng konsensiya.

Makalipas ang sampung taon

Ang taong 2025, ayon sa pagbilang ng Tanggapan ng Estadistika ng Czech Republic nitong tagsibol: 42,500 kasal, ang pinakakaunti mula nang matapos ang Unang Digmaang Pandaigdig. 21,200 diborsiyo; 41 porsiyento ng mga kasal ang nauuwi roon. Halos kalahati ng lahat ng bata, 46.8 porsiyento, ay ipinanganak sa labas ng kasal.

Wala nang nagtatanong ngayon ng itinanong ng mga Fariseo. Kung naaayon ba sa kautusan na ihiwalay ang asawang babae, o ang asawang lalaki, na isinama rin ni Marcos para makasiguro, ay hindi na tanong dito sa 2026. Pormularyo na ito. Hindi nagtatanong ang hukuman tungkol sa kahiya-hiyang bagay. Nanalo si Hillel nang lubusan kaya hindi na kailangang banggitin siya ng sinuman; ang nasunog na hapunan ay magiging sobrang masalimuot na dahilan ngayon.

Lumipat nang apat na talata ang tanong na buhay ngayon, sa isang linyang halos walang nakakaalala mula sa kuwento. Nang matapos si Jesus, nagsalita ang kanyang mga alagad: “Kung ganyan ang kalagayan ng lalake sa kaniyang asawa, ay hindi nararapat magasawa.” Kung ganyan pala, mas mabuting huwag na lang mag-asawa. Hindi ito mga Fariseo. Mga tao niya mismo ito. At ito ang pinakalumang talang alam ko ng isang paninindigang, makalipas ang dalawang libong taon, tinanggap ng karamihan sa bansang tinitirhan ko nang hindi kinakailangan si Mateo: kung hindi puwedeng kalasin nang walang kahihinatnan, mas mabuting huwag na lang itali. Ang 41 porsiyentong iyon at ang halos kalahati ng mga batang iyon ay dalawang mukha ng iisang pangungusap.

Hindi sinalungat ni Jesus ang mga alagad. Sinabi niya: “Hindi matatanggap ng lahat ng mga tao ang pananalitang ito, kundi niyaong mga pinagkalooban.” Narating ng mangangaral ang iisang pangungusap noong 2015 mula sa kabilang panig, mula sa paglalang, at parang maluwag ito pero hindi: hindi tungkulin ang pag-aasawa. Posibilidad ito. Kaloob, hindi utos. Walang obligadong pumasok dito. At dahil nga walang obligado, ang utos ay para lamang sa mga pumasok, at para sa kanila ito alang-alang sa kanilang sarili.

Kanino may saysay ang utos

Noong 2015, nagsasalita ang mangangaral sa mga taong may kanya-kanyang kabiguan sa likuran, marahil pati sa kasal; kailangan nilang marinig na ang diborsiyo ay hindi katapusan ng biyaya. Sa 2026, mas malamang na binabasa ang tekstong ito ng isang taong hindi kailanman nag-asawa at hindi nakikita kung bakit dapat. O ng isang taong may-asawa at may dalang labasan sa bulsa na walang bayad. Pareho ang totoo sa kanilang dalawa at sa mga Fariseo: huwad ang tanong na “pinapayagan ba?” Pinapayagan, kahit man lang sa diwang tinutukoy ng mga Fariseo: walang pipigil sa iyo. Pinayagan ito ni Moises, at sa bansang tinitirhan ko, pinapayagan ito ng estado. Ang tanging natira ay ang pangungusap ni Jesus. At hindi sa kanila ito nakatuon. Nakatuon ito sa tao, ibig sabihin, sa akin.

Aaminin ko kung ano ang bumabagabag sa akin sa pangungusap na iyon. Binigkas ito sa panahong ang asawang babae, sa ilalim ng Kautusan, ay hindi talaga makasusulat ng kasulatan, at ang asawang lalaki ay makasusulat nito dahil sa nasunog na hapunan; ipinagtatanggol noon ng utos ang babaeng hindi makalalabag dito. Ngayon, puwedeng umalis ang dalawa, kaya sa unang pagkakataon sa kasaysayan, pantay na nakatuon ang utos sa dalawang malayang tao. Hindi iyon ang katapusan nito. Iyon ang unang panahong masusunod na ito sa wakas. Hangga’t hindi ka makaalis, walang kahulugan ang huwag papaghiwalayin; doon lamang kung saan walang bayad ang pag-alis nagkakaroon ng bigat ang pangungusap, at mas mabigat ito kaysa sa kayang pasanin.

Kilala ko ang katigasan ng pusong dahilan kung bakit isinulat ni Moises ang kasulatan. Hindi mula sa mga sermon. Nagtapos ang mangangaral sa isang larawang sabi niya’y may gumamit na bago siya: ang kasal ay pamatok na napakabigat kaya minsan kailangan ng tatlo para mabuhat ito. Noong 2015, parang pampalubag-loob iyon. Sa 2026, binabasa ko ito bilang diyagnosis. Ang dalawang taong puwedeng umalis anumang oras, at nananatili, ay hindi nangangailangan ng batas. Kailangan nila ng ikatlo. Pinangalanan siya ng mangangaral: ang Diyos na nasa Kristo, ang may-akda ng pangungusap. Wala akong natagpuang ibang pangalan para sa kanya.